Tazminat Komisyonu ve Makul Süre: Türkiye’de Yargılama Sürelerinin İyileştirilmesi

                                                                        Tazminat Komisyonu ve Makul Süre: Türkiye’de Yargılama Sürelerinin İyileştirilmesi

1. Komisyonun Kuruluş Amacı ve Hukuki Dayanağı

Türkiye’de son yıllarda yürütülen yargı reformlarına rağmen, özellikle bazı davalarda yargılamaların uzaması ya da mahkeme kararlarının zamanında uygulanmaması gibi yapısal sorunlar devam etmektedir. Bu durum, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 6. maddesinde düzenlenen "adil yargılanma hakkı" kapsamında bireylerin mağduriyetine yol açmakta, bu da Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) yoğun başvurulara neden olmaktadır.

AİHM, 20 Mart 2012 tarihli Ümmühan Kaplan/Türkiye kararında, Türkiye’de makul sürede yargılanma şikayetlerine ilişkin olarak etkili bir iç hukuk yolunun bulunmadığına karar vermiştir. Bu karar doğrultusunda Türkiye, iç hukukta etkili bir tazmin mekanizması oluşturma yükümlülüğü altına girmiştir.

Bu bağlamda, 6384 sayılı “Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Yapılmış Bazı Başvuruların Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun” hazırlanmış, 9 Ocak 2013 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde kabul edilmiş ve 19 Ocak 2013 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Aynı kanunla, Adalet Bakanlığı bünyesinde İnsan Hakları Tazminat Komisyonu Başkanlığı kurulmuştur.

2. Komisyonun Görev Alanı

Başlangıçta yalnızca AİHM’e yapılan ve makul sürede sonuçlandırılmayan davalara ilişkin başvuruları kapsayan Komisyonun görev alanı, zamanla Bakanlar Kurulu Kararları ve yasa değişiklikleriyle genişletilmiştir.

Komisyon bugün itibarıyla aşağıdaki şikayetleri değerlendirme yetkisine sahiptir:

• Yargılamaların makul sürede tamamlanmaması,
• Mahkeme kararlarının geç icrası, eksik icrası veya hiç icra edilmemesi,
• Kamulaştırmalarda uzun yargılamalar ve enflasyon nedeniyle oluşan değer kaybı,
• Ceza infaz kurumlarında haberleşme hakkı ve özel hayata saygı hakkı ihlalleri,
• Mülkiyet hakkının, tapu iptalleri ya da kıyı kenar çizgisi uygulamaları nedeniyle ihlali.

Ayrıca 7145 sayılı Kanun ile 6384 sayılı Kanuna eklenen Geçici Madde 2 uyarınca, 31 Temmuz 2018 tarihi itibarıyla Anayasa Mahkemesi (AYM) önünde derdest olan ve yalnızca makul sürede yargılanma hakkı veya mahkeme kararlarının icra edilmemesine yönelik şikâyetleri içeren bireysel başvurular da Komisyonun yetkisi kapsamına alınmıştır.

3. Başvuru Süreleri ve Şartları

Başvuru süresi ve şekli, başvurunun AİHM mi yoksa AYM’ye mi yapıldığına göre farklılık göstermektedir:

A) AİHM’e Yapılmış Başvurular Açısından

• 6 Aylık Başvuru Süresi: Kanunun yürürlüğe girdiği 19 Şubat 2013 veya ilgili Bakanlar Kurulu Kararlarının Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihten (16 Mart 2014 – 9 Mart 2016) itibaren işlemeye başlar.
• 1 Aylık Başvuru Süresi: AİHM’in, başvuruyu iç hukuk yollarının tüketilmemesi gerekçesiyle reddetmesinden sonra başvuru sahibine tebliğ edilen tarihten itibaren işlemeye başlar.

B) AYM’ye Yapılmış Başvurular Açısından

• 3 Aylık Süre: 7145 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 31 Temmuz 2018 tarihinde AYM’de derdest olan başvurular için, AYM’nin başvuru yollarının tüketilmediğine dair kabul edilemezlik kararı tebliğ edildikten sonra işlemeye başlar.

4. Başvuru Yöntemi ve Gerekli Belgeler

A) AİHM Başvuruları İçin:

Başvuruda aşağıdaki belgeler sunulmalıdır:

• AİHM başvurusunun tarih ve numarasını gösteren kabul mektubu,
• AİHM başvuru formu ve ekleri,
• İhlal iddiasını destekleyen belgeler,
• Başvurucunun kimlik bilgilerini içeren imzalı dilekçe.

B) AYM Başvuruları İçin:

Aşağıdaki belgeler başvuruya eklenmelidir:

• AYM bireysel başvurusunun tarih ve numarası,
• AYM’ye sunulan başvuru formu,
• Kabul edilemezlik kararının örneği ve tebliğine ilişkin belge,
• İhlal iddiasına ilişkin bilgi ve belgeler,
• Kimlik bilgilerini içeren imzalı dilekçe.

Başvurular doğrudan Komisyona yapılabileceği gibi, Cumhuriyet Başsavcılıkları aracılığıyla da gerçekleştirilebilir. Bu durumda başvuru tarihi, Başsavcılığa sunulan tarih olarak esas alınır.

5. Komisyonun Yapısı ve Çalışma Esasları

Komisyon, idari bir kurul olarak faaliyet göstermektedir.

Yapısı:

• Adalet Bakanı tarafından atanan 4 hâkim üye,
• Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından atanan 1 üye,
  olmak üzere toplam 5 kişiden oluşur.

Komisyon, salt çoğunlukla toplanır ve kararlarını da salt çoğunlukla alır. Komisyonun sekretarya hizmetleri Adalet Bakanlığı tarafından yürütülür.

İncelemeler AİHM ve AYM içtihatları doğrultusunda yapılmakta, başvurular hakkında verilen kararlar yargı denetimine açık olmaktadır.

6. Karar Süresi, İtiraz ve Tazminat Ödeme Süreci

• AİHM'e Yapılmış Başvurular İçin: Komisyon, kararını başvurudan itibaren en geç 9 ay içinde verir.
• AYM’ye Yapılmış Başvurular İçin: İnceleme süresi en fazla 16 aydır.

Komisyon kararlarına karşı, kararın tebliğinden itibaren 15 gün içinde Komisyon aracılığıyla Ankara Bölge İdare Mahkemesi 11. İdari Dava Dairesi'ne itiraz edilebilir. Mahkemenin vereceği karar kesin nitelik taşır.

Komisyonca ödenmesine karar verilen tazminatlar, kararın kesinleşmesini takip eden 3 ay içerisinde Adalet Bakanlığı tarafından başvurucunun bildireceği banka hesabına ödenmektedir.

7. Komisyonun Etkisi ve Uygulamada Başarı Oranı

Kurulduğu günden bu yana Komisyon, AİHM’e yapılmış yaklaşık 8000 başvuruyu iç hukukta tazminat ödenmesi suretiyle çözüme kavuşturmuş, böylece Türkiye'nin AİHM nezdindeki dosya yükünü önemli ölçüde azaltmıştır.

AYM'de derdest yaklaşık 10.000 başvurudan 1/4'ü de Komisyon tarafından incelenerek sonuçlandırılmıştır. AYM, Komisyonu ulaşılabilir ve yeterli giderim sağlayan etkili bir iç hukuk yolu olarak kabul etmektedir.

8. Başvuru Formları ve Güncel Bilgiye Erişim

İnsan Hakları Tazminat Komisyonu’na yapılacak başvurulara ilişkin;

• Başvuru formu örnekleri,
• Dilekçe şablonları,
• Yasal dayanaklar ve duyurulara

Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Tazminat Komisyonu Başkanlığı'nın resmi internet sitesi olan https://ihtk.adalet.gov.tr adresinden erişim

Kaynakça

• T.C. Adalet Bakanlığı Resmi Web Sitesi, "Tazminat Komisyonu ve Görevleri", 
• Türkiye Cumhuriyeti Resmî Gazete, 6384 Sayılı Tazminat Komisyonu Kanunu, 19 Ocak 2013
• Türkiye Büyük Millet Meclisi, 7499 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 2024