FOB (Free On Board), uluslararası deniz ticaretinde riskin ve masrafların, mallar gemiye yüklendiği anda satıcıdan alıcıya geçtiği teslim şeklidir. Taşıyıcının sorumluluğunun Incoterms kurallarında net düzenlenmemesi, hasar veya ziyan durumlarında alıcıyı dezavantajlı bir konumda bırakır. Bu nedenle alıcının, riskleri bertaraf edebilmesi için malları teslim aldığı anda veya gizli hasarlarda en geç üç gün içinde detaylı kontrol yapıp gerekli hukuki bildirimlerde bulunması hayati önem taşır.
FOB (FREE ON BOARD) TESLİM ŞEKLİ
Küresel ticarette teslim şekilleri “ İncoterms” (International Commercial Terms) terimi ile ifade edilmekte olup ilk kez Uluslararası Ticaret Odası (ICC), tarafından 1936 yılında derlenmiştir. Incoterms 2010’da teslim şekilleri 13’den 11’e düşürülmüş, dört teslim şekli çıkartılmış, iki yeni teslim şekli getirilmiştir. Tüm taşıma türlerini kapsayan kurallar, EXW - FCA - CPT - CIP - DAT - DAP - DDP olmak üzere yedi adet olarak, su yollarını kapsayan kurallar olarak FAS - FOB - CFR – CIF belirlenmiştir. Yeri gelmişken Incoterms’un hukuki niteliği itibariyle, isteğe bağlı yani ihtiyari kurallar olduğunu belirtmek isteriz. Taraflar karşılıklı olmak kaydı ile anlaşıp, sözleşmede içeriğinde bahsedilirse, uygulama alanı bulabilir. 2010 yılı düzenlemesine Incoterms teslim şekilleri Exworks (EXW) – İş Yerinde Teslim, Free Carrier (FCA) – Taşıyıcıya Teslim, Carriage Paid To (CPT) – Taşıma Ödenmiş Teslim, Carriage and Insurance Paid To (CIP) – Taşıma ve Sigorta Ödenmiş Teslim, Delivered At Terminal (DAT) – Terminalde Teslim, Delivered At Place (DAP) – Belirtilen Yerde Teslim, Delivered Duty Paid (DDP) – Varış Yerinde Gümrük Ödenmiş Teslim, Free Alongside Ship (FAS) – Gemide Teslim, Free On Board (FOB) – Gemi Bordrasında Teslim, Cost and Freight (CFR) – Mal Bedeli ve Taşıma Bedeli Ödenmiş Teslim, Cost Insurance and Freight (CIF) – Mal bedeli, Sigorta ve Taşıma, şeklinde belirlenmiştir.
Bu yazımızda irdenelecek olan teslim şekillerinden “Free on Board (FOB)”, uluslararası ticarette yaygın olarak kullanılan bir teslim şekli olup, belirttiğimiz üzere Incoterms (Uluslararası Ticaret Terimleri) çerçevesinde düzenlenmiştir. Incoterms, uluslararası ticarette taraflar arasında ortak bir dil oluşturmak, işlemleri kolaylaştırmak ve olası uyuşmazlıkları önlemek amacıyla Uluslararası Ticaret Odası (ICC – International Chamber of Commerce) tarafından geliştirilmiş standart ticari terimler bütünüdür. Bu terimler, tarafların hak ve sorumluluklarını açıkça belirleyerek ticari ilişkilerde belirsizlikleri ortadan kaldırır. FOB terimi, özellikle deniz ve iç su yolları taşımacılığı için geçerlidir. Bu teslim şeklinde, satıcı malları belirlenen limanda gemiye yükleyene kadar olan masraf ve risklerden sorumludur. Mallar geminin güvertesine yüklendiği anda, tüm sorumluluk ve risk alıcıya geçer. Böylece satıcı, malların yükleme anına kadar güvenli bir şekilde taşınmasından sorumlu olurken; gemiye yüklendikten sonra oluşabilecek hasar, kayıp veya ek maliyetler alıcının sorumluluğuna girer.
Satıcının Sorumlulukları
- Sözleşme konusu malları ve gerekli sevk evraklarını hazırlamakla yükümlüdür.
- Malları, alıcının bildirdiği gemiye yükleme limanında, belirlenen süre içinde geminin güvertesine kadar teslim eder.
- Gemiye yükleme işlemi tamamlanıncaya kadar tüm masraf ve risk satıcıya aittir.
- Yükleme limanına kadar olan iç nakliye, gümrük ihracat işlemleri ve liman masraflarını karşılar.
Satıcı, bu süreçte gemiye yükleme ve liman masraflarını üstlenir, ancak mallar gemiye yüklendikten sonra oluşabilecek zarar veya kayıptan sorumlu değildir.
Alıcının Sorumlulukları
- Sözleşmede belirlenen bedeli zamanında ödemekle yükümlüdür.
- Taşıma sözleşmesini yapmak ve taşıyıcıyı belirlemek alıcının sorumluluğundadır.
- Mallar gemiye yüklendikten sonra doğacak her türlü risk, zarar, kayıp ve masraf alıcıya aittir.
- Malların varış limanında boşaltılması, transit geçiş ve ithalat işlemlerine ilişkin tüm masrafları karşılar.
- İthalatla ilgili izinleri almak ve ithalat yapılacak ülke mevzuatına uygun tüm işlemleri tamamlamakla yükümlüdür.
- Satıcıdan teslim belgelerini almak ve gerekirse sigorta sözleşmesi için gerekli bilgi ve belgeleri satıcıya sağlamak zorundadır.
- Satıcıya, malların yükleme yapılacağı gemi ve liman bilgilerini zamanında bildirmekle yükümlüdür.
Alıcı, FOB sayesinde taşıma sürecinde kontrol ve maliyet yönetimi açısından daha fazla inisiyatif sahibi olur.
FOB’un Uluslarası Ticarette Önemi
Uluslararası ticarette çeşitli taşıma yöntemleri bulunsa da, deniz taşımacılığı yüksek taşıma kapasitesi, düşük maliyetleri ve büyük hacimli yükleri taşıma imkânı nedeniyle en çok tercih edilen yöntemdir. Dünya dış ticaretinin yaklaşık %84’ünün deniz yoluyla gerçekleştiği dikkate alındığında, FOB gibi deniz taşımacılığına özgü teslim şekillerinin önemi açıkça ortaya çıkmaktadır. FOB, deniz taşımacılığında tarafların risk ve sorumluluk sınırlarını kesin biçimde belirleyerek güvenilir bir ticaret zemini oluşturur. Satıcı, malları gemiye yükleyerek teslim yükümlülüğünü yerine getirir; bu andan itibaren taşıma, sigorta ve varış limanındaki tüm işlemler alıcının sorumluluğuna geçer. Böylece taraflar arasındaki yükümlülükler netleşir ve olası ticari uyuşmazlıkların önüne geçilmiş olur.
Corpus Hukuk Olarak Değerlendirmemiz;
FOB teslim şeklinde taşıyıcının sorumluluğuna hiç yer verilmemesi önemli bir eksikliktir. Taşıyıcı, malların fiilen teslim alınması, taşınması ve korunmasında kritik bir role sahip olmasına rağmen, Incoterms kuralları bu aktörü tamamen alıcı ile satıcı arasındaki ilişkinin dışında bırakmaktadır. Bu durum, taşıma sürecinde meydana gelen zarar veya kayıplarda sorumluluğun kime ait olduğuna dair belirsizlik yaratır. Oysa taşıyıcı, fiilen sürecin en önemli unsurlarından biridir ve sorumluluğunun hiç düzenlenmemesi ticari uygulamada adalet ve denge ilkesine aykırı bir boşluk oluşturmaktadır.FOB teslimde taraflar arasında ortaya çıkan en büyük sorun HASAR kavramıdır. Türk Ticaret Kanunu “ Navlun Sözleşmesi ” başlıklı üçüncü bölüm, üçüncü ayrım 1184. Maddesinde “..(1) Gönderilen; eşyayı teslim almadan, taşıyan, kaptan veya gönderilen, eşyanın hal ve durumunu, ölçü, sayı veya tartısını tespit ettirmek amacıyla onları mahkemeye veya yetkili diğer makamlara ya da bu husus için yetkili uzmanlara inceletebilir. Mümkün oldukça diğer taraf da incelemede hazır bulundurulur. (2) İnceleme giderleri, başvuruda bulunana aittir. İnceleme için, gönderilen başvuruda bulunup da sonuçta taşıyanın tazminat vermesi gereken bir zıya veya hasar belirlenirse inceleme giderleri taşıyana ait olur…” şeklindeki hüküm ile inceleme usulünü, 1185. Maddesinde ise “.. (1) Zıya veya hasarın en geç eşyanın gönderilene teslimi sırasında taşıyana yazılı olarak bildirilmesi şarttır. Zıya veya hasar haricen belli değilse, bildirimin eşyanın gönderilene teslimi tarihinden itibaren aralıksız olarak hesaplanacak üç gün içinde gönderilmesi yeterlidir. İhbarnamede zıya veya hasarın neden ibaret olduğunun genel olarak belirtilmesi gereklidir…” şeklindeki hüküm ile bildirim esaslarını ve usulünü belirlemiştir.
Yasada vaz edilen düzenlemeler, FOB teslim şeklinde Gönderilen’in rizikolarının ne derece kritik olduğunu ortaya koymuştur. FOB teslimde esas riziko Gönderilen üzerindedir. Gönderilen ticari emtiayı teslim aldığında dış kontrolü hemen, detaylı kontrolü ise üç gün içerisinde yapmak durumundadır. Tacirlerin, FOB teslimin tüm özelliklerini göz önünde bulundurarak hareket etmeleri, FOB teslimden beklenen faydanın ortadan kalkmaması ve bu teslimin risklerinin bertaraf edilmesi adına önemli olduğu görülmektedir.
Kaynakça
- Uluslararası Ticaret Odası (ICC), Incoterms® 2020: ICC Kuralları, ICC Publication No. 723E, 2020.
- Yıldırım, M. (2021). Uluslararası Ticaret Hukukunda Teslim Şekilleri ve Incoterms 2020 Düzenlemeleri.